Umowa o dzieło jest cywilnoprawną formą zatrudnienia, w której jedna strona, zwana wykonawcą, zobowiązuje się do wykonania określonego dzieła na rzecz drugiej strony – zamawiającego. W zamian za wykonanie dzieła zamawiający zobowiązuje się do zapłaty wynagrodzenia. Charakterystyczne dla tej umowy jest zobowiązanie do osiągnięcia indywidualnie określonego rezultatu, który stanowi przedmiot umowy.
Kluczowym elementem odróżniającym umowę o dzieło od innych umów cywilnoprawnych jest rezultat w postaci konkretnego, indywidualnie określonego dzieła. Oznacza to, że celem umowy nie jest samo działanie lub staranne wykonywanie czynności, lecz doprowadzenie do powstania określonego efektu końcowego, który można poddać ocenie i odbiorowi przez zamawiającego.
Umowa o dzieło różni się od umowy zlecenia oraz umowy o pracę. W przeciwieństwie do umowy o pracę nie tworzy stosunku podporządkowania pracowniczego, nie przewiduje stałych godzin pracy ani innych elementów charakterystycznych dla stosunku pracy. W odróżnieniu od umowy zlecenia, w której istotna jest należyta staranność przy wykonywaniu powierzonych czynności, umowa o dzieło skupia się wyłącznie na osiągnięciu określonego rezultatu.
Podstawy prawne
Umowa o dzieło jest uregulowana w Kodeksie cywilnym, w szczególności w artykułach 627–646. Przepisy te określają zasady zawierania, wykonania oraz rozliczania umów o dzieło, a także prawa i obowiązki stron. Kodeks cywilny precyzuje, że przedmiotem umowy jest wykonanie oznaczonego dzieła, natomiast szczegółowe regulacje dotyczą między innymi odpowiedzialności za wady dzieła, warunków odstąpienia od umowy oraz zasad wypłaty wynagrodzenia.
Należy podkreślić, że umowa o dzieło nie podlega przepisom prawa pracy – w szczególności przepisom Kodeksu pracy. Oznacza to, że nie stosuje się do niej regulacji dotyczących ochrony pracownika, takich jak normy czasu pracy, urlopy czy ochrona przed zwolnieniem. Strony mają większą swobodę w kształtowaniu treści umowy, a ewentualne spory rozstrzygane są na gruncie prawa cywilnego.
W praktyce rynku pracy i HR umowa o dzieło znajduje zastosowanie przede wszystkim w sytuacjach, gdy konieczne jest powierzenie wykonania konkretnego zadania wymagającego osiągnięcia indywidualnego rezultatu. Jest popularnym rozwiązaniem w przypadku zlecania projektów, prac twórczych, artystycznych, informatycznych oraz innych, które prowadzą do powstania wyodrębnionego efektu końcowego.
Strony umowy o dzieło
Umowa o dzieło może być zawarta pomiędzy różnymi podmiotami, zarówno po stronie zamawiającego, jak i wykonawcy. Stronami umowy mogą być:
- Zamawiający:
- osoba fizyczna,
- osoba prawna (np. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, fundacja),
-
jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej (np. spółka jawna, spółka partnerska).
-
Wykonawca:
- osoba fizyczna (w tym osoba prowadząca działalność gospodarczą lub nieprowadząca działalności gospodarczej),
- osoba prawna,
- jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej.
Nie istnieją szczególne ograniczenia dotyczące tego, kto może być stroną umowy o dzieło. Umowa ta może być zawierana zarówno pomiędzy osobami prywatnymi, jak i przedsiębiorcami lub innymi podmiotami prawnymi.
Przedmiot umowy o dzieło
Przedmiotem umowy o dzieło jest zawsze określony rezultat, czyli dzieło, które może mieć charakter materialny (np. wykonanie przedmiotu, budynku) lub niematerialny (np. stworzenie utworu literackiego, projektu graficznego). Dzieło musi być wyodrębnione oraz indywidualnie oznaczone, co oznacza, że musi stanowić efekt końcowy możliwy do oddzielenia od innych czynności i możliwy do oceny przez zamawiającego. Kluczowe jest, aby rezultat miał cechy unikalności i był możliwy do zidentyfikowania jako spełnienie warunków umowy.
Przykłady dopuszczalnych dzieł:
– Wykonanie projektu architektonicznego – sporządzenie dokumentacji projektowej budynku lub wnętrza,
– Napisanie programu komputerowego – stworzenie aplikacji spełniającej określone wymagania zamawiającego,
– Namalowanie obrazu – wykonanie indywidualnego dzieła plastycznego według ustalonych wytycznych,
– Stworzenie strony internetowej – zaprojektowanie i wdrożenie gotowej witryny,
– Opracowanie opinii eksperckiej – przygotowanie ekspertyzy na określony temat.
W umowie o dzieło konieczne jest precyzyjne oznaczenie dzieła, tak by nie budziło wątpliwości, jaki rezultat ma zostać osiągnięty. Określenie przedmiotu powinno być na tyle szczegółowe, aby umożliwiało jednoznaczną ocenę, czy dzieło zostało wykonane zgodnie z ustaleniami stron.
Forma i treść umowy o dzieło
Umowa o dzieło nie wymaga zachowania szczególnej formy, co oznacza, że może być zawarta zarówno ustnie, jak i pisemnie. Jednak dla celów dowodowych oraz w celu uniknięcia ewentualnych sporów najczęściej rekomendowana jest forma pisemna. Pisemna wersja umowy pozwala na dokładne określenie praw i obowiązków stron oraz jest podstawą do rozstrzygania ewentualnych roszczeń.
Typowe elementy, które powinny znaleźć się w umowie o dzieło, to:
– Określenie stron umowy – dane zamawiającego i wykonawcy,
– Szczegółowy opis dzieła – precyzyjne określenie rezultatu, który ma być osiągnięty,
– Termin wykonania dzieła – ustalenie daty lub okresu, w którym dzieło ma zostać ukończone,
– Wynagrodzenie – określenie wysokości wynagrodzenia oraz zasad jego wypłaty,
– Sposób odbioru dzieła – procedura i kryteria oceny wykonanego dzieła,
– Odpowiedzialność za wady – postanowienia dotyczące odpowiedzialności wykonawcy za jakość dzieła,
– Warunki odstąpienia od umowy – okoliczności, w których strony mogą rozwiązać umowę.
Wynagrodzenie za wykonanie dzieła może być ustalone jako ryczałtowe (stała kwota niezależna od poniesionych kosztów) lub kosztorysowe (kwota ustalana w oparciu o rzeczywiście poniesione koszty oraz przewidywany zysk). Wybór sposobu rozliczenia powinien być jasno sprecyzowany w umowie, aby zapobiec nieporozumieniom między stronami.
Prawa i obowiązki stron
Wykonawca umowy o dzieło zobowiązany jest do należytego wykonania powierzonego dzieła zgodnie z warunkami określonymi w umowie. Obejmuje to nie tylko osiągnięcie zamierzonego rezultatu, ale także dbałość o jakość i terminowość wykonania. W przypadku wystąpienia wad dzieła wykonawca ponosi odpowiedzialność za ich usunięcie oraz za ewentualne szkody wynikające z nienależytego wykonania umowy.
Do obowiązków zamawiającego należy przede wszystkim zapłata wynagrodzenia ustalonego w umowie po odbiorze wykonanego dzieła. Zamawiający ma również prawo do oceny dzieła pod względem zgodności z umową oraz do zgłoszenia ewentualnych zastrzeżeń lub żądania poprawek w przypadku stwierdzenia wad.
Obie strony mają określone uprawnienia do odstąpienia od umowy w przewidzianych sytuacjach. Zamawiający może odstąpić od umowy, jeśli wykonawca opóźnia się z wykonaniem dzieła lub wykonuje je w sposób niezgodny z umową. Wykonawca natomiast może odstąpić od umowy, jeśli zamawiający uniemożliwia wykonanie dzieła lub nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań, na przykład odmawia współpracy lub nie płaci wynagrodzenia.
Odpowiedzialność i rękojmia
Wykonawca umowy o dzieło ponosi odpowiedzialność za wady fizyczne i prawne wykonanego dzieła. Odpowiedzialność ta obejmuje zarówno usterki ujawnione w trakcie odbioru dzieła, jak i te, które ujawnią się w określonym czasie po jego wykonaniu. W przypadku stwierdzenia wad zamawiający może żądać ich usunięcia, obniżenia wynagrodzenia lub odstąpienia od umowy, jeśli wady są istotne i nieusuwalne.
Zasady rękojmi oraz możliwość dochodzenia roszczeń przez zamawiającego obejmują:
– Żądanie usunięcia wad – zamawiający może domagać się, aby wykonawca usunął stwierdzone usterki w wyznaczonym terminie,
– Obniżenie wynagrodzenia – w sytuacji, gdy wady nie zostaną usunięte, zamawiający może żądać odpowiedniego obniżenia należnej zapłaty,
– Odstąpienie od umowy – w przypadku wad istotnych, które uniemożliwiają prawidłowe korzystanie z dzieła, zamawiający ma prawo odstąpić od umowy,
– Naprawienie szkody – zamawiający może dochodzić odszkodowania za szkody powstałe w wyniku wad dzieła lub niewłaściwego wykonania umowy.
Odpowiedzialność z tytułu rękojmi oraz szczegółowe terminy jej trwania mogą zostać określone w umowie lub wynikają z przepisów Kodeksu cywilnego.
Zakończenie umowy i rozliczenia
Umowa o dzieło może zostać zakończona na kilka sposobów, w tym:
– Wykonanie dzieła – osiągnięcie rezultatu określonego w umowie i przekazanie go zamawiającemu,
– Odstąpienie od umowy – rozwiązanie umowy przed wykonaniem dzieła z przyczyn przewidzianych w przepisach prawa lub w samej umowie,
– Rozwiązanie za porozumieniem stron – dobrowolne zakończenie umowy przez obie strony na ustalonych warunkach.
Odbiór dzieła przez zamawiającego stanowi istotny etap zakończenia umowy. Zamawiający ma prawo sprawdzić, czy dzieło zostało wykonane zgodnie z umową, oraz ocenić jego jakość. W przypadku wykrycia wad, zamawiający może odmówić odbioru do czasu ich usunięcia lub przyjąć dzieło z zastrzeżeniami.
Rozliczenie wynagrodzenia następuje po odbiorze dzieła, zgodnie z ustaleniami zawartymi w umowie. W przypadku poniesienia dodatkowych kosztów przez wykonawcę, strony mogą przewidzieć w umowie zasady ich zwrotu. Ewentualne spory dotyczące rozliczeń rozstrzygane są zgodnie z postanowieniami umowy lub przepisami Kodeksu cywilnego.
Umowa o dzieło a ubezpieczenia społeczne i podatki
Zasadniczo od wynagrodzenia uzyskanego z tytułu umowy o dzieło nie ma obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenia społeczne ani zdrowotne, co odróżnia tę formę zatrudnienia od umowy o pracę i umowy zlecenia. Wyjątkiem są sytuacje, w których umowa o dzieło zostaje zawarta z własnym pracodawcą lub jest wykonywana na rzecz własnego pracodawcy – wówczas powstaje obowiązek oskładkowania na takich samych zasadach jak w przypadku umowy zlecenia.
Wynagrodzenie z tytułu umowy o dzieło podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Zlecający, będący płatnikiem podatku, zobowiązany jest naliczyć i odprowadzić zaliczkę na podatek dochodowy zgodnie z obowiązującymi przepisami. W przypadku osób nieprowadzących działalności gospodarczej możliwe jest zastosowanie 50% kosztów uzyskania przychodu dla dzieł o charakterze autorskim.
Wyjątki od zasady braku obowiązku odprowadzania składek dotyczą przede wszystkim sytuacji, gdy umowa o dzieło jest zawarta z własnym pracodawcą lub wykonywana na jego rzecz. W takich przypadkach wynagrodzenie z tytułu umowy o dzieło traktowane jest jak przychód z tytułu umowy zlecenia i podlega obowiązkowi ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych.
Różnice między umową o dzieło a innymi formami zatrudnienia
| Kryterium | Umowa o dzieło | Umowa zlecenia | Umowa o pracę |
|---|---|---|---|
| Cel umowy | Wykonanie konkretnego, indywidualnego dzieła | Wykonywanie określonych czynności (staranność) | Wykonywanie pracy określonego rodzaju |
| Charakterystyka stosunku | Brak podporządkowania, efekt końcowy | Brak podporządkowania, staranne działanie | Podporządkowanie, nadzór pracodawcy |
| Wynagrodzenie | Za rezultat – dzieło | Za wykonywane czynności, zwykle okresowe | Za pracę – miesięczne wynagrodzenie |
| Ubezpieczenia społeczne | Co do zasady brak obowiązku składkowego | Obowiązek odprowadzania składek ZUS | Pełny obowiązek ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych |
| Czas pracy | Nieuregulowany, liczy się termin dzieła | Nieuregulowany, zależny od potrzeb zleceniodawcy | Uregulowany przepisami Kodeksu pracy |
| Odpowiedzialność | Za rezultat i wady dzieła | Za należyte wykonywanie czynności | Odpowiedzialność pracownicza według Kodeksu pracy |