Bezwarunkowy dochód podstawowy (ang. Universal Basic Income, UBI) to regularne, stałe świadczenie pieniężne wypłacane wszystkim obywatelom lub rezydentom danego państwa lub regionu, niezależnie od ich sytuacji materialnej, zatrudnienia czy innych warunków. Stanowi ono formę wsparcia finansowego mającą na celu zapewnienie podstawowych środków do życia dla każdego członka społeczeństwa, bez względu na jego status zawodowy lub rodzinny.
Dochód ten przyznawany jest indywidualnie, a jego otrzymanie nie wymaga spełnienia dodatkowych kryteriów, takich jak posiadanie zatrudnienia czy aktywne poszukiwanie pracy. Uniwersalność oraz brak warunków kwalifikacyjnych odróżniają go od tradycyjnych programów pomocy społecznej, które zazwyczaj są uzależnione od oceny dochodów lub innych wymogów.
Termin bezwarunkowego dochodu podstawowego odnosi się do idei zagwarantowania minimalnych środków utrzymania wszystkim członkom społeczeństwa poprzez systematyczne wypłaty finansowe. Koncepcja ta jest przedmiotem szerokich debat w dziedzinie polityki społecznej, ekonomii oraz zarządzania zasobami ludzkimi, z uwagi na jej potencjalny wpływ na rynek pracy i systemy zabezpieczenia społecznego.
Główne cechy bezwarunkowego dochodu podstawowego
- Uniwersalność: świadczenie przysługuje wszystkim osobom zamieszkującym określoną jurysdykcję, niezależnie od ich sytuacji rodzinnej, majątkowej czy zawodowej.
- Bezwarunkowość: brak wymogów dotyczących zatrudnienia, poziomu dochodów, aktywności zawodowej lub innych kryteriów kwalifikacyjnych; każdy uprawniony otrzymuje świadczenie automatycznie.
- Regularność: dochód podstawowy wypłacany jest cyklicznie, w stałych i powtarzalnych odstępach czasu, najczęściej co miesiąc, co zapewnia przewidywalność wsparcia finansowego.
- Jednostkowość: świadczenie przekazywane jest każdej osobie indywidualnie, a nie na poziomie gospodarstwa domowego czy rodziny, co wzmacnia autonomię jednostki.
- Gotówkowy charakter: wsparcie realizowane jest bezpośrednio w formie pieniężnej, umożliwiając swobodne dysponowanie środkami, w przeciwieństwie do pomocy rzeczowej lub usługowej.
Historia i rozwój koncepcji
Pierwsze idee dotyczące zapewnienia minimalnego dochodu pojawiały się już w XVIII wieku, zarówno w filozofii, jak i w polityce społecznej. Myśliciele tacy jak Thomas Paine czy Nicolas de Condorcet proponowali rozwiązania mające na celu zabezpieczenie podstawowych potrzeb wszystkich obywateli poprzez państwowe transfery finansowe. W kolejnych stuleciach koncepcja ta była rozwijana i modyfikowana w odpowiedzi na zmiany społeczne, gospodarcze i polityczne.
Współczesny rozwój idei bezwarunkowego dochodu podstawowego szczególnie nasilił się od połowy XX wieku. W debatach publicznych oraz literaturze ekonomicznej pojawiały się propozycje wprowadzenia podobnych rozwiązań jako odpowiedzi na rosnące nierówności społeczne, zmiany technologiczne oraz transformacje rynku pracy. Koncepcja UBI była analizowana pod kątem efektywności systemów zabezpieczenia społecznego oraz możliwości uproszczenia istniejących mechanizmów wsparcia.
- Eksperyment Mincome w Kanadzie: pilotażowy program prowadzony w latach 1974–1979 w prowincji Manitoba, mający na celu ocenę wpływu dochodu gwarantowanego na społeczeństwo.
- Testy pilotażowe w Finlandii: w latach 2017–2018 przeprowadzono badanie z udziałem bezrobotnych obywateli, analizując skutki wprowadzenia świadczenia UBI.
- Eksperymenty w Indiach: w latach 2011–2012 przeprowadzono programy testowe w kilku regionach, obejmujące różne grupy społeczne.
- Pilotaże w Stanach Zjednoczonych: m.in. projekt Alaska Permanent Fund istniejący od 1982 roku, oraz lokalne inicjatywy w miastach takich jak Stockton czy Jackson.
Cele i argumenty za wprowadzeniem
- Zmniejszanie ubóstwa i nierówności dochodowych: UBI ma na celu zapewnienie minimalnych środków do życia, co może prowadzić do ograniczenia poziomu ubóstwa i zmniejszenia rozwarstwienia społecznego.
- Uproszczenie istniejących systemów wsparcia socjalnego: wprowadzenie jednolitego świadczenia może zastąpić lub zredukować złożoność dotychczasowych programów pomocy społecznej.
- Minimalizacja biurokracji w systemie pomocy społecznej: uniwersalność i bezwarunkowość dochodu podstawowego pozwalają ograniczyć procedury administracyjne związane z oceną uprawnień i weryfikacją dochodów.
- Reakcja na zmiany na rynku pracy, w tym automatyzację i cyfryzację: UBI przedstawiane jest jako narzędzie łagodzące negatywne skutki transformacji technologicznych, które prowadzą do zaniku tradycyjnych miejsc pracy.
Krytyka, wyzwania i kontrowersje
Jednym z najczęściej podnoszonych argumentów krytycznych wobec bezwarunkowego dochodu podstawowego jest potencjalny wpływ tego rozwiązania na motywację do pracy oraz poziom zatrudnienia. Obawy dotyczą możliwości zmniejszenia aktywności zawodowej części osób, które mogłyby zrezygnować z pracy zarobkowej lub ograniczyć jej wymiar, mając zagwarantowane minimalne środki do życia. Przeciwnicy UBI wskazują, że taki mechanizm mógłby prowadzić do spadku podaży pracy i negatywnie wpłynąć na rynek pracy.
Wątpliwości budzi również kwestia finansowania i kosztów wdrożenia programu na szeroką skalę. Finansowanie regularnych wypłat dla całej populacji wymagałoby znacznych nakładów ze środków publicznych, co rodzi pytania o możliwości budżetowe państw oraz o konieczność podnoszenia podatków lub rezygnacji z innych form wsparcia socjalnego.
Kolejnym przedmiotem debat są obawy przed inflacją oraz innymi skutkami gospodarczymi, które mogłyby wynikać z szerokiego wprowadzenia UBI. Część ekspertów wskazuje, że zwiększony popyt konsumpcyjny może prowadzić do wzrostu cen, zwłaszcza w sektorach o ograniczonej podaży dóbr i usług.
- Sprawiedliwość społeczna: dyskusje dotyczą tego, czy uniwersalny charakter świadczenia jest sprawiedliwy wobec różnych grup społecznych.
- Relacje wobec innych świadczeń socjalnych: pojawiają się pytania o możliwość zastąpienia lub likwidacji dotychczasowych form pomocy społecznej oraz wpływ UBI na osoby wymagające szczególnego wsparcia.
Zastosowania i testy pilotażowe na świecie
- Finlandia: ogólnokrajowy eksperyment w latach 2017–2018 obejmował 2000 bezrobotnych obywateli, którym przez dwa lata wypłacano miesięczne, bezwarunkowe świadczenie pieniężne.
- Kanada (Mincome, Manitoba): projekt pilotażowy z lat 1974–1979 testował wpływ gwarantowanego dochodu na zatrudnienie i zdrowie mieszkańców wybranej społeczności.
- Indie: programy pilotażowe prowadzone w latach 2011–2012 w kilku regionach kraju, obejmujące różne grupy społeczne i analizujące efekty dochodu podstawowego.
- Alaska (Permanent Fund Dividend, USA): coroczny transfer finansowy dla mieszkańców stanu Alaska, realizowany od 1982 roku, uznawany za przykład częściowego UBI.
- Holandia: lokalne eksperymenty w wybranych miastach, mające na celu ocenę wpływu dochodu podstawowego na aktywność zawodową i integrację społeczną.
Główne założenia poszczególnych eksperymentów koncentrowały się na ocenie wpływu UBI na poziom zatrudnienia, zdrowie psychiczne, dobrostan społeczny oraz relacje społeczne. Wnioski z przeprowadzonych badań wskazują na zróżnicowane efekty, zależne od lokalnych uwarunkowań oraz struktury programów. Część raportów podkreśla poprawę sytuacji materialnej uczestników, wzrost poczucia bezpieczeństwa socjalnego oraz umiarkowane zmiany w aktywności zawodowej.
Zastosowania i testy pilotażowe UBI na świecie charakteryzują się dużą różnorodnością w zakresie skali, czasu trwania oraz wysokości świadczeń. Wyniki poszczególnych projektów często zależą od kontekstu społeczno-gospodarczego, poziomu rozwoju gospodarczego regionu oraz istniejących już systemów wsparcia społecznego.
Bezwarunkowy dochód podstawowy a rynek pracy i HR
Bezwarunkowy dochód podstawowy może wpływać na różne aspekty rynku pracy, w tym na formy zatrudnienia, poziom wynagrodzeń oraz bezpieczeństwo socjalne pracowników. Potencjalne skutki obejmują zwiększenie elastyczności w podejmowaniu decyzji zawodowych, ograniczenie presji ekonomicznej związanej z koniecznością akceptowania niekorzystnych warunków pracy oraz wzmocnienie pozycji negocjacyjnej pracowników. UBI może także wpłynąć na ograniczenie niepewności zatrudnienia, szczególnie w warunkach dynamicznych zmian technologicznych.
W obszarze zarządzania zasobami ludzkimi (HR) koncepcja UBI staje się istotnym elementem debat dotyczących przyszłości pracy, polityki zatrudnienia oraz kształtowania strategii personalnych. Dyskusje obejmują m.in. wpływ dochodu podstawowego na motywację do pracy, sposoby wynagradzania pracowników, a także relacje między świadczeniami państwowymi a ofertą benefitów pracowniczych w przedsiębiorstwach.
- Motywacja pracowników: analizowane są zmiany w zakresie motywacji do podejmowania pracy oraz wpływ gwarantowanego dochodu na zaangażowanie zawodowe.
- Kształtowanie świadczeń: pracodawcy mogą dostosowywać własną ofertę benefitów, uwzględniając dostępność UBI jako elementu zabezpieczenia socjalnego.
- Rekrutacja i retencja: dochód podstawowy może wpływać na decyzje kandydatów dotyczące wyboru pracy oraz na lojalność wobec pracodawców.
- Elastyczność zatrudnienia: UBI sprzyja podejmowaniu pracy w nietypowych formach, takich jak freelancing, praca projektowa czy samozatrudnienie.
Zagadnienia związane z wdrożeniem i finansowaniem
- Podatki dochodowe: finansowanie UBI poprzez zwiększenie progresji podatkowej lub wprowadzenie nowych obciążeń fiskalnych dla osób o wyższych dochodach.
- Opodatkowanie robotyzacji: propozycje wprowadzenia podatków od zysków uzyskiwanych dzięki automatyzacji i robotyzacji, które mogą zastępować tradycyjne miejsca pracy.
- Redystrybucja wydatków socjalnych: przekierowanie środków z istniejących programów socjalnych na finansowanie dochodu podstawowego poprzez ich uproszczenie lub ograniczenie.
Wdrożenie systemu UBI wiąże się z szeregiem wyzwań prawnych i organizacyjnych. Do najważniejszych należą konieczność dostosowania obowiązującego ustawodawstwa, zapewnienia odpowiedniej infrastruktury administracyjnej oraz przygotowania mechanizmów nadzoru i rozliczalności wypłat. Problematyczne może być również pogodzenie nowego świadczenia z istniejącymi formami wsparcia społecznego oraz zapobieganie nadużyciom.
| Kraj | Szacunkowy koszt wdrożenia UBI (w relacji do PKB) | Przykładowe źródła finansowania |
|---|---|---|
| Finlandia | ok. 5–6% | podatki dochodowe, redystrybucja |
| Kanada | ok. 7–9% | podatki, ograniczenie wydatków socjalnych |
| Indie | ok. 4–5% | przesunięcia w budżecie państwa |
| Stany Zjednoczone | ok. 9–12% | podatki federalne, opodatkowanie automatyzacji |
| Holandia | ok. 6–7% | podatki, redystrybucja świadczeń |