Umowa zlecenia to rodzaj umowy cywilnoprawnej, w której przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do wykonania określonej czynności prawnej na rzecz zlecającego. W odróżnieniu od umowy rezultatu, jaką jest na przykład umowa o dzieło, umowa zlecenia dotyczy przede wszystkim starannego działania, a nie osiągnięcia konkretnego efektu. Strony tej umowy mogą swobodnie określić przedmiot zlecenia zgodnie z zasadami kodeksu cywilnego.
Umowa zlecenia różni się zasadniczo od umowy o pracę oraz innych umów cywilnoprawnych. Przede wszystkim nie podlega ona reżimowi Kodeksu pracy, a jej przedmiotem nie jest wykonywanie pracy pod kierownictwem i w określonym miejscu oraz czasie. W przeciwieństwie do umowy o dzieło, umowa zlecenia nie wymaga osiągnięcia z góry określonego rezultatu, lecz zakłada dołożenie należytej staranności w wykonywaniu określonych czynności. Podstawy prawne umowy zlecenia znajdują się w Kodeksie cywilnym, a nie w Kodeksie pracy.
Do istotnych cech umowy zlecenia należy brak stosunku podporządkowania, co oznacza, że zleceniobiorca nie jest zobowiązany do wykonywania poleceń zleceniodawcy w taki sposób, jak pracownik wobec pracodawcy. Umowa ta nie zapewnia również gwarancji stałego wynagrodzenia, a jej warunki mogą być elastycznie kształtowane przez strony. Uczestnicy umowy mają znaczną swobodę w określaniu zasad współpracy, zakresu obowiązków oraz sposobu realizacji zlecenia.
Podstawy prawne
Umowa zlecenia stanowi instytucję prawa cywilnego, która została szczegółowo uregulowana w Kodeksie cywilnym w artykułach 734–751. Przepisy te określają zarówno definicję umowy zlecenia, jak i podstawowe prawa oraz obowiązki stron, tryb jej zawarcia, a także zasady odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zlecenia.
Najważniejsze przepisy regulujące prawa i obowiązki stron umowy zlecenia to:
– Art. 734 Kodeksu cywilnego – definiuje umowę zlecenia oraz określa jej zakres.
– Art. 735 Kodeksu cywilnego – odnosi się do wynagrodzenia za wykonanie zlecenia.
– Art. 736–738 Kodeksu cywilnego – regulują kwestie dotyczące wykonywania zlecenia przez osobę trzecią, sposobu wykonania oraz obowiązku informowania zleceniodawcy.
– Art. 742–744 Kodeksu cywilnego – określają obowiązki zleceniobiorcy i zleceniodawcy, w tym zasady zwrotu kosztów.
– Art. 746 Kodeksu cywilnego – dotyczy wypowiedzenia umowy zlecenia przez każdą ze stron.
– Art. 750 Kodeksu cywilnego – wskazuje na odpowiednie stosowanie innych przepisów do umów o świadczenie usług, jeśli nie są one uregulowane odrębnie.
Do umowy zlecenia nie stosuje się przepisów Kodeksu pracy, co oznacza, że osoby wykonujące zlecenie nie korzystają z uprawnień przewidzianych dla pracowników. Wyjątki mogą dotyczyć sytuacji, gdy przepisy szczególne (np. dotyczące minimalnej stawki godzinowej) odwołują się do niektórych regulacji pracowniczych. Jednak co do zasady relacja stron opiera się na zasadzie swobody umów i postanowieniach prawa cywilnego.
Strony i przedmiot umowy
- Zleceniodawca – osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna posiadająca zdolność prawną, która zleca wykonanie określonej czynności.
- Zleceniobiorca – osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna posiadająca zdolność prawną, która zobowiązuje się do wykonania zlecenia na rzecz zleceniodawcy.
Zakres czynności objętych umową zlecenia jest bardzo szeroki i obejmuje wszelkie czynności prawne, które nie są sprzeczne z przepisami prawa. Przedmiotem umowy mogą być zarówno działania faktyczne, jak i prawne, pod warunkiem że nie naruszają one obowiązujących norm prawnych lub zasad współżycia społecznego. Zlecenie może dotyczyć zarówno pojedynczych czynności, jak i regularnego wykonywania określonych zadań przez dłuższy czas.
Umowy zlecenia mogą być zawierane nie tylko z osobami fizycznymi, ale także z osobami prawnymi, takimi jak spółki, fundacje czy stowarzyszenia, a także z jednostkami organizacyjnymi posiadającymi zdolność prawną. Konstrukcja strony umowy pozostawia dużą elastyczność, dzięki czemu umowa zlecenia znajduje zastosowanie w wielu różnych dziedzinach życia gospodarczego i społecznego.
Treść i forma umowy
- Określenie stron – precyzyjne wskazanie zleceniodawcy oraz zleceniobiorcy, z podaniem ich danych identyfikacyjnych.
- Przedmiot zlecenia – jasne określenie czynności, których wykonania oczekuje zleceniodawca.
- Wynagrodzenie – ustalenie wynagrodzenia lub wskazanie, że zlecenie jest wykonywane nieodpłatnie.
- Czas trwania – określenie okresu obowiązywania umowy, czy ma ona charakter terminowy, czy bezterminowy.
Umowa zlecenia może zostać zawarta zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej. Kodeks cywilny nie wprowadza obowiązku zachowania szczególnej formy, jednak ze względów dowodowych zalecane jest sporządzenie umowy w formie pisemnej. Pisemna umowa pozwala na jednoznaczne ustalenie treści uzgodnień, co ułatwia rozstrzyganie ewentualnych sporów oraz dochodzenie roszczeń związanych z realizacją lub niewykonaniem zlecenia przez jedną ze stron.
Prawa i obowiązki stron
- Wykonanie czynności osobiście lub przez osobę trzecią za zgodą zleceniodawcy – zleceniobiorca powinien osobiście realizować zlecenie, chyba że strony postanowią inaczej lub wynika to z właściwości czynności.
- Zachowanie należytej staranności – zleceniobiorca jest zobowiązany do wykonywania zlecenia z należytą starannością, zgodnie z charakterem czynności i oczekiwaniami zleceniodawcy.
-
Informowanie zleceniodawcy o przebiegu wykonania zlecenia – zleceniobiorca powinien na żądanie zleceniodawcy udzielać informacji o stanie realizacji zlecenia oraz niezwłocznie informować o przeszkodach w jego wykonaniu.
-
Zapłata wynagrodzenia (jeżeli strony tak ustalą) – zleceniodawca jest zobowiązany do wypłaty wynagrodzenia zleceniobiorcy, jeśli umowa przewiduje wynagrodzenie.
- Zwrot wydatków poniesionych przez zleceniobiorcę – zleceniodawca powinien zwrócić zleceniobiorcy uzasadnione wydatki związane z wykonaniem zlecenia, w tym ewentualne zaliczki.
- Zapewnienie warunków wykonywania czynności – zleceniodawca powinien zapewnić odpowiednie warunki do wykonania czynności objętych zleceniem, jeżeli wynika to z umowy lub charakteru zlecenia.
Obie strony umowy zlecenia posiadają uprawnienia w zakresie wypowiedzenia umowy w każdym czasie, z zachowaniem warunków określonych w przepisach oraz postanowieniach umowy. W razie nienależytego wykonania lub niewykonania zlecenia, strona, która poniosła szkodę, może dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Odpowiedzialność stron wynika przede wszystkim z winy oraz z naruszenia postanowień umowy lub przepisów prawa.
Wynagrodzenie
Umowa zlecenia może być zawarta zarówno odpłatnie, jak i nieodpłatnie. Jeżeli strony nie ustalą wyraźnie, że zlecenie jest wykonywane bez wynagrodzenia, zleceniobiorcy przysługuje wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy, zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego. W praktyce oznacza to, że nawet brak postanowień umownych dotyczących wynagrodzenia nie wyklucza prawa zleceniobiorcy do uzyskania zapłaty, jeśli wynika to z charakteru umowy oraz ustaleń stron.
Sposoby określania wynagrodzenia:
– Stawka godzinowa – wynagrodzenie ustalane na podstawie liczby przepracowanych godzin, często stosowane w przypadku prac o zmiennym nakładzie czasowym.
– Stawka ryczałtowa – ustalona z góry kwota za wykonanie określonego zlecenia, niezależnie od faktycznego czasu pracy.
– Inna forma uzgodniona przez strony – wynagrodzenie może być także wyrażone w inny sposób, np. jako prowizja, premia lub uzależnione od efektów wykonanych czynności.
Zasady rozliczania wynagrodzenia oraz jego wypłaty powinny być określone w umowie, aby uniknąć nieporozumień. Zleceniobiorca może żądać wypłaty zaliczki na poczet przyszłego wynagrodzenia, jeśli ponosi wydatki związane z realizacją zlecenia lub umowa przewiduje taką możliwość. Wypłata wynagrodzenia następuje najczęściej po wykonaniu zlecenia lub w okresach ustalonych przez strony, zgodnie z przyjętymi zasadami rozliczeń.
Ubezpieczenia społeczne i podatki
Zawarcie umowy zlecenia wiąże się z określonymi obowiązkami w zakresie zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych. Zgodnie z ustawą o systemie ubezpieczeń społecznych, zleceniodawca jest zobowiązany zgłosić zleceniobiorcę do odpowiednich ubezpieczeń, w tym: emerytalnego, rentowego, wypadkowego oraz zdrowotnego, o ile zleceniobiorca nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom z innego tytułu. Szczegółowe zasady podlegania ubezpieczeniom zależą od statusu zleceniobiorcy i liczby zawartych umów zlecenia.
Dochody uzyskane z tytułu umowy zlecenia podlegają opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych. Zleceniodawca jako płatnik zobowiązany jest do pobrania i odprowadzenia zaliczki na podatek dochodowy od wypłacanych wynagrodzeń z tytułu umowy zlecenia. W przypadku niektórych umów, zwłaszcza o wartości nieprzekraczającej określonego progu, mogą mieć zastosowanie zryczałtowane formy opodatkowania.
Różnice między umową zlecenia a umową o pracę pod względem składek społecznych i zdrowotnych oraz opodatkowania:
– Brak prawa do wszystkich świadczeń pracowniczych – zleceniobiorca nie nabywa uprawnień takich jak urlop wypoczynkowy czy ochrona przed wypowiedzeniem umowy.
– Zasady ubezpieczeń społecznych – składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne są naliczane na innych zasadach niż w przypadku stosunku pracy, a ich wysokość zależy od liczby i rodzaju zawartych umów.
– Opodatkowanie – wynagrodzenia z umowy zlecenia są opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych, jednak niektóre ulgi i preferencje podatkowe stosowane do umów o pracę mogą nie być dostępne dla osób na umowie zleceniu.
Wady i zalety umowy zlecenia
- Elastyczność – umożliwia dostosowanie warunków współpracy do aktualnych potrzeb stron i specyfiki powierzonych czynności.
- Swoboda stron – pozwala na dowolne kształtowanie zakresu obowiązków, czasu trwania oraz sposobu wykonania zlecenia.
-
Brak sztywnych ram czasowych związanych z zatrudnieniem – strony same określają czas i zakres wykonywanych czynności, co sprzyja wykonywaniu zadań o zmiennym charakterze.
-
Brak przywilejów pracowniczych – zleceniobiorca nie korzysta z ustawowych praw przysługujących pracownikom, takich jak prawo do urlopu czy ochrona przed zwolnieniem.
- Brak gwarancji stabilności zatrudnienia – umowa może być w każdej chwili wypowiedziana przez każdą ze stron, co nie zapewnia trwałości współpracy.
- Mniejsza ochrona socjalna – ograniczony dostęp do świadczeń socjalnych, takich jak świadczenia chorobowe czy emerytalne, w porównaniu do umowy o pracę.
Rola umowy zlecenia w rynku pracy i HR
Umowa zlecenia odgrywa istotną rolę na polskim rynku pracy jako narzędzie uzupełniające tradycyjne formy zatrudnienia. Jest często wykorzystywana w sytuacjach, gdy wykonanie określonych zadań nie wymaga nawiązania stosunku pracy lub gdy elastyczność i krótkoterminowy charakter współpracy są szczególnie pożądane. Dzięki temu umowa zlecenia umożliwia zarówno pracodawcom, jak i osobom wykonującym zlecenie, szybkie reagowanie na zmieniające się potrzeby rynku oraz okresowe zwiększanie zatrudnienia bez długofalowych zobowiązań.
Pracodawcy oraz agencje HR wykorzystują umowy zlecenia głównie do realizacji zadań o charakterze sezonowym, projektowym lub doraźnym. Umożliwiają one elastyczne zarządzanie zasobami ludzkimi, zwłaszcza w sektorach, w których zapotrzebowanie na pracę jest zmienne lub trudno przewidzieć jego natężenie w dłuższym okresie. Umowy te są również często stosowane w procesie wdrażania nowych pracowników lub przy realizacji zadań wymagających specjalistycznych kompetencji dostępnych na rynku zewnętrznym.
Specyfika stosowania umowy zlecenia występuje zwłaszcza w następujących sektorach:
– Handel i usługi – prace sezonowe, promocje, akcje marketingowe.
– Budownictwo – realizacja konkretnych etapów projektu lub krótkoterminowych zadań.
– Branża IT – projekty programistyczne, wdrożenia systemów, prace konsultingowe.
– Edukacja i szkolenia – prowadzenie kursów, warsztatów, szkoleń okresowych.
– Opieka i usługi medyczne – zlecenia związane z opieką domową lub świadczeniem usług medycznych na rzecz osób i podmiotów.